Cerkiew
i cerkwisko

Cerkiew stała w środkowej części dawnego Miłkowa, na sztucznie uformowanym wyniesieniu. Od wschodu teren opadał stromo ku jarowi z potokiem, a od zachodu przebiegała główna droga wiejska. Świątynia była orientowana, czyli zwrócona prezbiterium ku wschodowi. Niewielki plac otaczało ogrodzenie o owalnym przebiegu; dzwonnica znajdowała się prawdopodobnie w jego południowo-zachodniej części. Po drugiej stronie drogi wzniesiono w 1903 r. murowaną plebanię.^[1]

Nie znamy dokumentu założenia miłkowskiej parafii obrządku wschodniego. Janusz Mazur przypuszczał, że istniała już w drugiej połowie XVII wieku. Jej uposażenie wiązał z Sieniawskimi, którzy przekazali półłanek ziemi, czyli dwie ćwierci, wraz z łąkami. Jeszcze w 1926 r. do uposażenia parocha należało prawie 30 ha słabych gruntów, łąk i lasu. Status wspólnoty zmieniał się: przez pewien czas miała własnego kapłana jako miejscowa kapelania, w innych okresach obsługiwali ją duchowni ze Starego Sioła i Cewkowa. Na początku XX wieku cerkiew ponownie pełniła funkcję świątyni parafialnej.^[1]

Ostatnia drewniana cerkiew powstała przed 1735 r., prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XVIII wieku. Nie ma podstaw, aby rok 1735, wycięty na jej zewnętrznej ścianie, uznać bez zastrzeżeń za datę budowy. Budynek składał się z trzech części: babińca, nawy i prezbiterium z zakrystią od północy. Nawa zachowała starszą konstrukcję z drewna łupanego, a pozostałe części przebudowywano.^[1][2]

Opis Karola Notza, udostępniony w dziale „Rys historyczny”, pozwala zajrzeć do drewnianej świątyni sprzed ponad stu lat. Znajdował się w niej drewniany, częściowo odnowiony ikonostas, a w prezbiterium ołtarz z czterema kolumnami i baldachimem. Przy carskich wrotach była ikona Matki Boskiej z Dzieciątkiem, z inskrypcją wskazującą listopad 1747 r.^[2]

Szczególnie cenne są odnotowane daty na księgach i przedmiotach liturgicznych. Pokazują, jak wiele starszych pamiątek przechowywała niewielka wiejska cerkiew. Same w sobie nie dowodzą jednak, kiedy zbudowano świątynię ani czy wszystkie przedmioty od początku należały do Miłkowa.

Na początku XX wieku ks. Bazyli Paraszczak rozpoczął starania o zgromadzenie środków na murowaną cerkiew. Nowa świątynia stanęła na miejscu drewnianej. Rok 1910 podaje opracowanie Janusza Mazura, ale można go również sprawdzić w źródłach z czasów istnienia budynku: schematyzmach greckokatolickiej diecezji przemyskiej z 1918 i 1932 r.^[1][4][5]

Wpis z 1918 r. wymienia murowaną cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy i rok 1910. To ważne świadectwo, sporządzone zaledwie kilka lat po budowie. Kolejny schematyzm, z 1932 r., powtarza tę datę. Zachowane fotografie pokazują bryłę świątyni, okrągłe okno nad wejściem i górującą nad budynkiem kopułę.

Jan Buczko, urodzony w Miłkowie w 1914 r., zapamiętał cerkiew murowaną, krytą blachą i podobną architektonicznie do świątyni w Starych Oleszycach. Wspominał, że wewnątrz nie było malowideł, znajdował się natomiast ikonostas. Jest to opis świadka, zachowany bezpośrednio na tej stronie w relacji z lipca 2002 r.^[6]

Zmieniła się również dzwonnica. Drewnianą, określaną jeszcze w 1905 r. jako starą, lecz nadającą się do użytku, zastąpiła w 1910 r. murowana. Janusz Mazur przypuszczał, że miała formę parawanową. To określenie dotyczy dzwonnicy. W źródłach z początku XIX wieku wymieniano cztery dzwony, a pod koniec tego stulecia — trzy.^[1]

Dwa ujęcia z 1938 r. ze zbiorów Zofii Kaczanowskiej pokazują cerkiew i jej otoczenie. Fotografie ze zbiorów Adrienne Delaquila zachowały również twarze osób zgromadzonych przed wejściem do świątyni.

Schematyzm był diecezjalnym spisem parafii i duchowieństwa. Rocznik 1918 wymienia przy Miłkowie ks. Bazylego Paraszczaka, urodzonego w 1855 r., wyświęconego w 1893 r. Jako patrona wskazuje księcia Władysława Sapiehę w Krasiczynie, a liczebność wspólnoty określa na 417 wiernych.^[4]

Wysiedlenie Miłkowa przez władze sowieckie w 1941 r. przerwało życie miejscowej wspólnoty. Ks. Józef Mroczkowski, opisując los cerkwi i rzymskokatolickiej kaplicy, wspominał, że greckokatolicki proboszcz nie zdążył prawie nic uratować z opieczętowanej świątyni. Według tej relacji jej wyposażenie zostało sprofanowane i zniszczone. Wspomnienia opublikowano w 1995 r., a ich tekst jest dostępny na stronie Miłkowa.^[7]

Murowana cerkiew nie przetrwała okresu powojennego. Janusz Mazur podawał rozbiórkę około 1952 r. Takie datowanie powtarza Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Lubaczowskiego na lata 2025–2028; rozbiórkę dzwonnicy umieszcza na początku lat pięćdziesiątych.^[1][10]

Po zburzeniu cerkwi przetrwała pamiątka, którą można było oglądać przy świetlicy wiejskiej w Starych Oleszycach. O pochodzeniu metalowego krzyża opowiedział Jan Buczko. W jego wspomnieniach z lipca 2002 r., opublikowanych na tej stronie, czytamy:

„Krzyż ze szczytu cerkwi, tak zwanej bani stoi teraz obok świetlicy w Starych Oleszycach. Jeden z mieszkańców, gdy rozwalali cerkiew zaopiekował się nim i umieścił go obok swojego domu. «Ten krzyż ma się tu poniewierać – trzeba go wziąć na pamiątkę» – mówił”.

Archiwalne zdjęcie sprzed 2009 r. pokazuje drewniany słup, figurę Chrystusa osłoniętą blaszanym daszkiem i otaczające ją kwiaty. Za nimi widoczny jest metalowy krzyż z ozdobnymi, pierścieniowymi zakończeniami ramion. To ten element wiązano z cerkwią miłkowską. Fotografię i taki opis zachowała również dawna wersja strony o Miłkowie.^[13]

Co zmieniło się w 2009 roku?

Według informacji Wojciecha Hołubka w 2009 r., po zmianie pomnika, dawny metalowy krzyż zniknął z tego miejsca. Na aktualnych fotografiach widoczny jest drewniany krzyż z figurą Chrystusa i tablicą upamiętniającą pięciu mieszkańców. Tablica nosi datę 27 czerwca 2009 r. Sam jej napis dokumentuje upamiętnienie; nie wyjaśnia, co stało się z wcześniejszym krzyżem cerkiewnym.^[13]

Dalszy los tej pamiątki pozostaje niewyjaśniony. Zdjęcia zachowują jej wygląd i dawne miejsce, ale nie pozwalają stwierdzić, czy została przeniesiona, przekazana komuś na przechowanie, czy utracona.

Cerkwiskiem nazywamy miejsce po nieistniejącej cerkwi. Takie określenie zastosowano również w powiatowym programie opieki nad zabytkami z 2025 r. przy opisie Miłkowa. Dokument wymienia dawną cerkiew Zaśnięcia NMP i dzwonnicę, wskazuje zachowane pozostałości oraz potrzebę uporządkowania i oznakowania miejsca.^[10]

Historię cerkwi warto poznawać razem z dziejami pobliskiego cmentarza parafialnego. Świątynia, dzwonnica, plebania i nekropolia tworzyły otoczenie, w którym kolejne pokolenia mieszkańców przeżywały chrzty, śluby, święta i pożegnania. Dzisiejsza pustka po budynku nabiera znaczenia, gdy zestawimy ją ze zdjęciami i zapisami pozostawionymi przez tych, którzy znali Miłków.

Zdjęcie drewnianej cerkwi Jana Maliłowskiego, sygn. F-407, pochodzi z dawnej kolekcji Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, przechowywanej w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL. Katalog przyjmuje maj 1909 r. na podstawie zapisu na odwrocie. Podpis z przodu podaje 1910 — dlatego przy fotografii zachowujemy informację o obu datach. Reprodukcja wykorzystana na tej stronie pochodzi z Fotopolski; katalog KUL oznacza fotografię jako domenę publiczną.^[8]

Jadwiga Jaźwierska omówiła zdjęcie w artykule z 2024 r. i wysunęła przypuszczenie, że widoczny przed cerkwią duchowny może być ks. Bazylim Paraszczakiem. To interesująca hipoteza, a nie potwierdzona identyfikacja osoby. Na stronie 76, w przypisie 52, autorka przywołała również wcześniejsze adresy tej strony o Miłkowie — ślad wykorzystania zgromadzonych tutaj materiałów w publikacji naukowej.^[9]