Na dawnym cmentarzu greckokatolickim w Miłkowie pozostały kamienne krzyże i nagrobki z XIX i XX wieku. Wyryte w kamieniu nazwiska są jednym z zachowanych świadectw życia mieszkańców nieistniejącej już wsi.
Wśród drzew można odnaleźć groby osób związanych z miejscową parafią i rodzinami miłkowskimi. W 2003 roku dawni mieszkańcy oraz ich bliscy uporządkowali teren, wykonali ogrodzenie i przygotowali drogę dojazdową. Jesienią tego samego roku spotkali się tu podczas uroczystego poświęcenia cmentarza.
Dawna nekropolia
Miejsce spoczynku mieszkańców Miłkowa
Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Zachowane nagrobki pochodzą z XIX i XX wieku; w archiwalnym opisie zamieszczonym na tej stronie odnotowano ich około trzydziestu pięciu. Liczba ta opisuje stan z czasu sporządzania dawnej dokumentacji.
Większość opisanych nagrobków stanowią kamienne krzyże pochodzące z ludowych warsztatów kamieniarskich w Bruśnie Starym. Część zachowała się w całości, inne uległy uszkodzeniu lub przewróciły się. Na niektórych tablicach nadal można odczytać imiona, nazwiska i daty. Każda z takich inskrypcji pozwala przywołać konkretną osobę z historii wsi.
Cmentarz zachowuje także ślad dawnego życia religijnego Miłkowa. Spoczywa tu greckokatolicki duchowny Wasyl Paraszczak, związany z miejscową cerkwią. O dziejach świątyni i parafii można przeczytać w rozdziale „Cerkiew i cerkwisko”.
Fotografie archiwalne ze zbiorów strony omilkowie.pl.
Nazwiska zapisane w kamieniu
Zachowane nagrobki
Ksiądz Wasyl Paraszczak
Jednym z opisanych na stronie grobów jest nagrobek ks. Wasylego Paraszczaka, nazywanego także Bazylim. Był długoletnim parochem, czyli proboszczem greckokatolickiej parafii w Miłkowie. Z tabliczki nagrobnej, której polskie tłumaczenie zachowano w dawnym opisie, wynika, że zmarł 2 kwietnia 1923 roku, w 68. roku życia.
Janusz Mazur w opracowaniu Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa wskazuje, że z inicjatywy ks. Bazylego Paraszczaka rozpoczęto na początku XX wieku gromadzenie funduszy na murowaną cerkiew, wzniesioną w 1910 roku. Jego nagrobek jest więc również pamiątką po duchownym uczestniczącym w ważnym przedsięwzięciu miejscowej społeczności.
Ewa Kozian i Matylda Bohlke
Archiwalna dokumentacja obejmuje także nagrobki Ewy Kozian i Matyldy Bohlke. W dawnym opisie Ewa Kozian została przedstawiona jako matka lokaja służącego u księcia Sapiehy. Zachowano fotografie obu nagrobków oraz zbliżenia ich inskrypcji.
Dokumentacja nagrobków
Fotografie z archiwum strony. Kliknij zdjęcie, aby je powiększyć.
Cmentarz greckokatolicki · wrzesień 1939 roku
Mogiła czterech żołnierzy gen. Józefa Kustronia
Na cmentarzu greckokatolickim w Miłkowie znajduje się miejsce spoczynku czterech nieznanych z imienia i nazwiska żołnierzy Wojska Polskiego. Umieszczona przy mogile tablica przypisuje ich do 202. Pułku Piechoty 21. Dywizji Piechoty Górskiej dowodzonej przez gen. bryg. Józefa Kustronia. Podaje również, że polegli 15 września 1939 roku w walce o Miłków z niemieckim batalionem 133. Pułku Piechoty 45. Dywizji Piechoty.
Starcie 15 września 1939 roku
Przebieg walk w Miłkowie przybliżyło Muzeum Kresów w Lubaczowie we wpisie zatytułowanym „Pamięć o wrześniu 1939 – Cmentarz wyznaniowy w Miłkowie”. Według tego opracowania w godzinach popołudniowych niemieckie oddziały zbliżyły się do wsi, napotykając niewielki patrol polskiej kawalerii. Następnie otworzyły ogień z broni maszynowej do polskich żołnierzy znajdujących się w rejonie cerkwi. Polacy odpowiedzieli ogniem i wycofali się ku północnemu skrajowi lasu. [1]
Odwrót osłaniał polski karabin maszynowy. Kolejną linię obrony próbowano zorganizować, wykorzystując pozostałości okopów z I wojny światowej. Muzeum podaje, że w starciu zginęło siedmiu polskich żołnierzy, a po stronie niemieckiej odnotowano co najmniej pięciu zabitych. Trzech Polaków poległo w pobliżu cmentarza, kolejny po północnej stronie cerkwi. W przytoczonej relacji zachowała się też wiadomość o żołnierzu pochodzącym ze Śląska, który miał przy sobie list do żony. [1]
Opis Muzeum przypomina również o następstwach walk dla mieszkańców. Według zachowanych relacji niemieccy żołnierze rozpoczęli podpalanie zabudowań; spłonęło dziewięć gospodarstw, obejmujących łącznie dwadzieścia osiem budynków.
Pochówek 16 września 1939 roku
Jan Kuca przytacza relację Józefa Barszcza z Cewkowa, który osobiście uczestniczył w pogrzebie. Według tego świadectwa 16 września 1939 roku na cmentarzu pochowano czterech polskich żołnierzy poległych w pobliżu nekropolii. Wykopaniem mogiły, przewiezieniem ciał i wspólnym pochówkiem zajęli się mieszkańcy należący do organizacji „Strzelec”, pod kierunkiem sołtysa Michała Purgala. Na zbiorowej mogile ustawiono cztery brzozowe krzyże i złożono hełmy. [2]
Data 15 września widniejąca na tablicy przy mogile odnosi się do dnia walki i śmierci żołnierzy, natomiast 16 września, podany w relacji Józefa Barszcza, jest datą ich pochówku.
Wcześniejsze formy upamiętnienia
W powojennej historii tego miejsca ważną rolę odegrali harcerze z 39. Drużyny Harcerskiej „Komandosi” im. Bohaterów Września w Mołodyczu. Jak opisuje Jan Kuca, pod koniec lat 90. porządkowali zapomnianą żołnierską mogiłę. Początkowo ich działania opierały się na relacji o nieznanym żołnierzu, którego śmierć wiązano z wydarzeniami z lat 1944–1945. W przypuszczalnym miejscu jego pochówku usypali mogiłę i ustawili skromny krzyż. Dopiero później autor, dzięki świadectwu Józefa Barszcza, ustalił położenie wspólnego grobu czterech żołnierzy z września 1939 roku. [2]
We wskazanym przez Józefa Barszcza miejscu harcerze ustawili dębowy krzyż wykonany przez Czesława Warcabę, konserwatora szkolnego. Ten krzyż, z dwuspadowym daszkiem, przedstawiają fotografie z IV Wiosennego Rajdu Rowerowego, 28–29 maja 2005 roku. 28 maja 2005 roku zamocowano na nim płytę pamiątkową ufundowaną przez turystów z Jarosławia, uczestniczących w rajdzie. Jan Kuca podaje, że turystów przyprowadził przewodnik Jacek Hołub, a w Miłkowie przyjmował ich ówczesny leśniczy Piotr Puchalski. [2] [5]
Na płycie z 2005 roku widnieje zapis „24 Dywizji”. Przynależność żołnierzy do 21. Dywizji Piechoty Górskiej gen. Józefa Kustronia podają zarówno Jan Kuca, jak i tablica sfotografowana w 2023 roku. [2]
W kolejnych latach inicjatywę przejął Stanisław Zagrobelny, nadleśniczy Nadleśnictwa Oleszyce. W porozumieniu z nim grupa remontowa Józefa Nieckarza z Cewkowa wykonała wysoki, czteroramienny krzyż dębowy. Przeniesiono na niego istniejącą już płytę pamiątkową z 2005 roku. Upamiętnienie poświęcono 30 sierpnia 2009 roku, podczas odpustu w Miłkowie. Fotografia Wojciecha Hołubka dokumentuje wspólną modlitwę przy krzyżu oraz mogiłę z drewnianym obramowaniem. [2] [4]
Zobacz fotorelację z odpustu i poświęcenia upamiętnienia — 30 sierpnia 2009 r.
Metalowa minirotunda z 2022 roku
Obecne upamiętnienie tworzą cztery metalowe krzyże połączone ramionami, określane jako minirotunda. Pomysł tej formy przedstawił Jan Kuca. Autor uzasadnia jej wybór niepewnością co do usytuowania grobu względem pozostałych mogił — Józef Barszcz, wskazując miejsce pochówku, nie potrafił jednoznacznie rozstrzygnąć tej kwestii. [2]
Upamiętnienie powstało dzięki współpracy harcerzy, leśników i miłośników historii. Nadleśnictwo Oleszyce zapewniło fundusze, a głównymi wykonawcami byli członkowie Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Galicia” z rejonu Jarosławia: Tomasz Pieszko, Krzysztof Opic i Grzegorz Słabiak. Fotografie zamieszczone w książce dokumentują prace prowadzone w czerwcu i lipcu 2022 roku. [2]
Metalowe upamiętnienie poświęcono 28 sierpnia 2022 roku, podczas dorocznego odpustu w Miłkowie. Mszę świętą celebrował ks. Artur Schodziński. Sierpniowe poświęcenie odnotowuje Jan Kuca, a dokładną datę podaje relacja Nadleśnictwa Oleszyce. [2] [6]
Wygląd minirotundy dokumentują poniższe fotografie wykonane przez Wojciecha Hołubka w listopadzie 2023 roku. Wśród drzew stoją krzyże ozdobione metalowymi orłami w koronach. Do jednego z nich przymocowano tablicę z informacją o pochowanych żołnierzach i biało-czerwone wstęgi. U podstawy ustawiono wieńce, kwiaty i znicze; w otoczeniu zachowały się kamienne nagrobki dawnego cmentarza greckokatolickiego.
Fot. W. Hołubek — listopad 2023 r.
Pamięć o czterech nieznanych żołnierzach 202. Pułku Piechoty odnotowała również Jednostka Strzelecka 2033 im. gen. bryg. Józefa Kustronia w Lubaczowie w relacji z obchodów rocznicowych 15–16 września 2025 roku. [3]
Źródła opisu miejsca pamięci
- Muzeum Kresów w Lubaczowie, wpis „Pamięć o wrześniu 1939 – Cmentarz wyznaniowy w Miłkowie”, opublikowany 6 października na profilu Muzeum na Facebooku. Wykorzystano fragmenty przekazane przez Wojciecha Hołubka.
- Jan Kuca, Miłków. Niezapomniana wieś, Rzeszów 2024, s. 220–223 — relacja o ustaleniu miejsca pochówku, działaniach harcerzy oraz kolejnych drewnianych i metalowych upamiętnieniach; fotografie dokumentujące prace w 2022 r.
- Jednostka Strzelecka 2033, relacja z upamiętnienia 86. rocznicy śmierci patrona, obchody 15–16.09.2025 r.
- Wojciech Hołubek, fotorelacja z odpustu w Miłkowie, 30 sierpnia 2009 r. — zdjęcia poświęcenia wcześniejszego upamiętnienia żołnierzy.
- Archiwum strony omilkowie.pl, IV Wiosenny Rajd Rowerowy — 28–29 maja 2005 r.; fotografie z 28 maja: DSC03482 — montaż płyty pamiątkowej oraz DSC03484 — płyta na dębowym krzyżu Czesława Warcaby.
- Nina Hamułka, Kolejne spotkanie w Miłkowie za nami, Nadleśnictwo Oleszyce, 31 sierpnia 2022 r. — relacja i fotografie z odpustu oraz poświęcenia nowych krzyży 28 sierpnia 2022 r.
Odczyt przynależności wojskowej i daty śmierci: tablica przy mogile, fotografia Wojciecha Hołubka z listopada 2023 r.
Praca dawnych mieszkańców i ich rodzin
Uporządkowanie i ogrodzenie cmentarza
W październiku 2003 roku cmentarz ogrodzono siatką. Teren został uporządkowany, wykonano również drogę dojazdową. Prace przeprowadzili dawni mieszkańcy Miłkowa oraz członkowie ich rodzin, a potrzebne środki pochodziły ze składek byłych mieszkańców.
Nad furtką umieszczono napis „ŚP Cmentarz-Miłków”, widoczny na zachowanej fotografii wejścia. Ogrodzenie wyznaczyło teren nekropolii, a uporządkowanie cmentarza ułatwiło odwiedzanie grobów i odszukiwanie rodzinnych pamiątek.
Wydarzenia te utrwalono na stronie w opisie i na zdjęciach. Są świadectwem zaangażowania ludzi, którzy mimo rozproszenia rodzin nadal wracali do Miłkowa.
Niedziela, 23 listopada 2003 roku
Poświęcenie cmentarza
Po zakończeniu prac porządkowych i wykonaniu ogrodzenia, 23 listopada 2003 roku odbyło się uroczyste poświęcenie cmentarza. Zgodnie z relacją zachowaną na stronie zgromadziło się około siedemdziesięciu osób — dawnych mieszkańców Miłkowa i członków ich rodzin. Poświęcenia dokonał ksiądz z Oleszyc.
Fotografie z tego dnia pokazują uczestników spotkania na uporządkowanym cmentarzu. Dokumentują wspólną modlitwę przy grobach i powrót miłkowian do miejsca spoczynku swoich bliskich.
Archiwalna fotorelacja z 23 listopada 2003 r. — ze zbiorów strony omilkowie.pl.
Relacja Jana Cieplickiego · 17 października 2026 r.
Ratowanie cmentarza i odnowa nagrobków
W przekazanym opisie Jan Cieplicki przypomina, że cmentarz był przez pewien czas zarośnięty i pozostawiony bez opieki. Podkreśla zaangażowanie Franciszka Purgala i Stefanii Zawitkowskiej, którzy zmobilizowali wielu miłkowian do działania. Wokół nich skupili się potomkowie dawnych mieszkańców, a ich wspólny wysiłek pomógł ocalić to miejsce.
O dalszych pracach, związanych z powołaniem grupy i Stowarzyszenia „Miłków – niezapomniana wieś”, autor pisze:
„Jego obraz zaczął się diametralnie zmieniać w momencie powołania grupy i Stowarzyszenia Miłków Niezapomniana Wieś. Do dnia dzisiejszego całkowicie odnowiono 10 pamiątkowych nagrobków z bruśnieńskiego kamienia.”
Jan Cieplicki, fragment opisu z 17 października 2026 r.
Źródła i materiały
- Archiwalny opis cmentarza parafialnego w Miłkowie, informacja o pracach z października 2003 r. oraz relacja i fotografie z poświęcenia cmentarza 23 listopada 2003 r., zachowane w serwisie omilkowie.pl.
- Janusz Mazur, Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa, Lubaczów 1997 — fragment dotyczący Miłkowa zamieszczony w rozdziale „Rys historyczny Miłkowa”.
- Jan Cieplicki, fragment opisu cmentarza z 17 października 2026 r. — materiał przekazany przez Wojciecha Hołubka.
- Wojciech Hołubek, fotografie mogiły żołnierzy i tablicy pamiątkowej — listopad 2023 r.
Liczba około trzydziestu pięciu nagrobków i ich stan widoczny na archiwalnych zdjęciach odnoszą się do dawnej dokumentacji. Informacja o dziesięciu odnowionych nagrobkach pochodzi z relacji Jana Cieplickiego z 17 października 2026 r. Archiwalne fotografie zachowano z dotychczasowych zbiorów strony; zdjęcia miejsca pamięci z listopada 2023 r. wykonał Wojciech Hołubek.