Bunkier Linii Mołotowa

Schron koło Miłkowa

Nadleśnictwo Oleszyce ujęło ten obiekt w Programie ochrony przyrody na lata 2017–2026. W wykazie miejsc o znaczeniu historycznym znajduje się pozycja „Bunkier żelbetonowy”, przypisana do leśnictwa Miłków, pododdziału 271c. Dokument określa go jako pozostałość Linii Mołotowa. Położenie przy drodze Wola Mołodycka–Cewków, blisko dawnej granicy, potwierdza również opis ścieżki „Na Laszce” opublikowany przez Gminę Stary Dzików. [1] [2]

W przewodniku Grzegorza Gawła i Szymona Kalickiego Fortyfikacje Linii Mołotowa. Odcinek Radymno–Sieniawa–Oleszyce odpowiadający tej lokalizacji obiekt opisano pod nazwą „Wola Mołodycka” jako schron nr 14. Jest to numer w zestawieniu autorów. Opis wskazuje skrzyżowanie leśnych dróg niedaleko ścieżki „Na Laszce” i sąsiedztwo nieistniejącej wsi Miłków. [3]

Dlaczego powstała Linia Mołotowa?

Po agresji Niemiec i Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r. przez zajęte ziemie wytyczono granicę obu okupantów. Jej przebieg ustalano w porozumieniach niemiecko-sowieckich, w tym w traktacie z 28 września. W okolicach Miłkowa nowa granica przecięła obszary dotychczas należące do jednego państwa. Po stronie sowieckiej rozpoczęto przygotowania do obrony tego pogranicza. [5]

Linią Mołotowa nazywa się umownie system sowieckich fortyfikacji rozbudowywanych przede wszystkim w latach 1940–1941. Według opracowania IPN umocnienia ciągnęły się od wybrzeża Bałtyku po Podkarpacie. Tworzyły je odcinki obrony złożone ze schronów, okopów oraz przeszkód przeciwpiechotnych i przeciwpancernych. Betonowe budowle stanowiły więc część większego układu przygotowywanego na wypadek wojny. [6]

Ważną część umocnień regionu tworzył Raworuski Rejon Umocniony, obejmujący okolice Lubaczowa i Rawy Ruskiej. Przed głównymi punktami oporu znajdowały się wysunięte stanowiska. Ich zadaniem było rozpoznanie nacierających sił i opóźnienie ich podejścia do zasadniczej pozycji obronnej. Taką rolę w systemie granicznym pełniły niewielkie schrony dla broni maszynowej. [5] [6]

Mały schron dla ciężkiego karabinu maszynowego

Jan Kuca opisuje ten obiekt w książce Miłków. Niezapomniana wieś, w rozdziale „Schron dla ckm”. Na stronie 103 wskazuje 1940 rok jako rok jego budowy. Podaje również, że izbę bojową chronił żelbeton o grubości 120 cm. Zamieszczony w książce schemat rozróżnia izbę bojową i przelotnię osłaniającą wejście. [9]

W opisie terenowym zamieszczonym przy obiekcie „Miłków – schron Linii Mołotowa” rozpoznano jednoizbowy schron polowy do ognia bocznego dla broni maszynowej, oznaczany jako PPK(mp). Przewidziano w nim stanowisko jednego ckm na podstawie polowej. Wejście osłaniała przelotnia — przejście za dodatkową ścianą, ograniczające bezpośrednie oddziaływanie ostrzału na otwór wejściowy. Autor opisu wskazuje kierunek ognia ku północnemu zachodowi. [4]

Określenie ogień boczny oznacza, że broń miała ostrzeliwać teren z boku bronionej pozycji. W takim układzie istotne były położenie strzelnicy, osłona wejścia i współdziałanie z innymi stanowiskami. Jedna izba skupiała obsługę broni oraz potrzebne jej wyposażenie. Schron był przede wszystkim chronionym stanowiskiem walki, którego funkcję najlepiej wyjaśnia rozmieszczenie otworów i betonowych osłon. [4]

Przy oglądaniu zachowanej budowli warto zwrócić uwagę właśnie na jej układ: izbę bojową, stronę prowadzenia ognia oraz osłonięte dojście do wnętrza. Te elementy pomagają odczytać przeznaczenie obiektu nawet wtedy, gdy pierwotne uzbrojenie i wyposażenie już się nie zachowały.

Schron wśród polowych umocnień

W opisie Jana Kucy betonowy schron jest częścią rozbudowanego systemu stanowisk wzdłuż drogi Cewków–Mołodycz. Pierwsze rowy strzeleckie biegły na jego wysokości, około 200–300 metrów od granicy. Kolejna linia znajdowała się około 500 metrów od niej, wzdłuż tzw. Mielnikowej linii. W jej sąsiedztwie autor opisuje ziemianki i umocniony obóz przeznaczony dla co najmniej kompanii piechoty. [9]

Dalsze pozycje przygotowano na granicy lasów sieniawsko-oleszyckich i na wzniesieniu zwanym Górą Dział. Wzdłuż drogi rozmieszczono drewniano-ziemne schrony, stanowiska karabinów maszynowych oraz rowy strzeleckie wzmacniane sosnowymi żerdziami. Ostatnia opisana linia obrony biegła przy torach kolejki wąskotorowej prowadzącej od Witoldówki do Miłkowa. Zachowany schron pozwala więc wyobrazić sobie skalę prac wojskowych, które zmieniły okoliczny las. [9]

Granica, która zmieniła los Miłkowa

Powstanie umocnień zbiegło się z militaryzacją otoczenia wsi. Władze sowieckie objęły pas przygraniczny szczególną kontrolą, a w strefie szerokości 800 metrów zakazano zabudowy mieszkalnej. Dla mieszkańców oznaczało to ingerencję w domy, gospodarstwa i codzienne życie. Kolejnym dramatycznym wydarzeniem było wysiedlenie ludności Miłkowa do Besarabii, które Nadleśnictwo Oleszyce datuje na 19–21 stycznia 1941 r. [7]

Schron i pobliskie oznaczenie granicy pozwalają spojrzeć na tę historię w konkretnym miejscu. Wojskowe przygotowania zmieniały krajobraz, w którym jeszcze niedawno toczyło się zwyczajne życie. Dzieje pogranicza i jego wpływ na mieszkańców szerzej przedstawia rozdział „Połosa”.

Czerwiec 1941 r. i dalsze losy schronu

22 czerwca 1941 r. Niemcy zaatakowały Związek Sowiecki. Przygotowywane pogranicze stało się obszarem działań wojennych. W regionie walki objęły również fortyfikacje; świadectwem ich skomplikowanych losów są badania IPN dotyczące załóg schronów w okolicach Brusna. Nie odnaleziono dotąd źródła pozwalającego odtworzyć przebieg walk o sam schron koło Miłkowa ani losy jego załogi. [8]

Grzegorz Gaweł i Szymon Kalicki podają, że schron „Wola Mołodycka” w latach czterdziestych był wykorzystywany przez oddziały UPA. Odsyłają przy tym do przewodnika Tomasza Berezy i Piotra Chmielowca z 2000 r. Wzmianka nie określa dokładnej daty ani sposobu użytkowania obiektu. [3]

Dzisiaj schron jest jednym z zachowanych materialnych śladów okupacyjnego pogranicza. Razem z cerkwiskiem, cmentarzami, dawnymi drogami i miejscami po zabudowaniach pomaga odczytywać krajobraz nieistniejącej wsi. Jego historia łączy dzieje fortyfikacji z pamięcią o Miłkowie i ludziach, którzy musieli go opuścić.