Pogoda sprzed stu lat
Jednym z najbardziej niezwykłych, a dziś niemal zapomnianych elementów historii Miłkowa była działająca tutaj w okresie międzywojennym stacja meteorologiczna Państwowego Instytutu Meteorologicznego.
Nie jest to jedynie późniejsza lokalna tradycja czy wspomnienie mieszkańców. Miłków występuje w oryginalnych, drukowanych zestawieniach Instytutu wydawanych w Warszawie. Zachowały się wyniki pomiarów temperatury, opadów i zachmurzenia, informacje o śniegu, gradzie i burzach, a także daty obserwowanych zjawisk w przyrodzie.
Dzięki tym dokumentom możemy odtworzyć fragmenty rzeczywistej pogody panującej w nieistniejącej już wsi. Wartości nie są współczesnymi szacunkami z modelu klimatycznego. Zostały opublikowane przez PIM na podstawie przedwojennych obserwacji.
Pewność, że chodzi o nasz Miłków
W dawnej Polsce istniało kilka miejscowości o nazwie Miłków. Samo znalezienie tej nazwy w tabeli nie wystarcza więc, aby przypisać pomiar wsi z powiatu lubaczowskiego. Na szczęście publikacje PIM zawierają wskazówki pozwalające odróżnić poszczególne stacje.
W zestawieniu opadów za październik 1921 r. figurują dwa Miłkowy. Jeden, związany z rejonem Opatowa, ma wpisane 28 mm opadu. Drugi umieszczono bezpośrednio po Cieszanowie; przy nim zapisano 44 mm. Jest to najstarszy odnaleziony dotąd wynik, który można powiązać z tutejszą miejscowością. Zobacz skan numeru PIM z 1921 r.
Jeszcze wyraźniejszy zapis znajduje się w numerze ze stycznia 1923 r.: „Miłków (cieszanowski)”. Przy tej nazwie PIM podał między innymi 49,6 mm opadu. W publikacjach z późniejszego okresu pojawia się także określenie „Miłków (lubaczowski)”. Rocznik 1928 dopełnia identyfikację, podając współrzędne 50°12′ N, 22°54′ E, odpowiadające okolicy dawnej wsi. Numer PIM ze stycznia 1923 r. · Zestawienie roczne za 1928 r.
Stacja meteorologiczna III rzędu
W rocznej publikacji za 1928 r. Miłków znalazł się w zestawieniu wyników stacji II i III rzędu. W objaśnieniach Instytutu rozróżniano je między innymi na podstawie pomiaru ciśnienia atmosferycznego. Gdy w rubryce ciśnienia pozostawiono brak, lecz podano pozostałe obserwacje, oznaczało to stację III rzędu, bez barometru. Taki układ występuje w wierszu Miłkowa.
Określenie „punkt pomiarów meteorologicznych”, spotykane w lokalnych opisach, nie jest błędne, ale w odniesieniu do 1928 r. można użyć dokładniejszego sformułowania: stacja meteorologiczna III rzędu ujęta w publikacjach PIM. Brak barometru nie oznaczał braku pozostałych pomiarów. Tabele dokumentują temperaturę średnią i skrajną, wielkość opadów, zachmurzenie oraz liczbę dni z wybranymi zjawiskami pogodowymi.
Z samych tabel nie dowiemy się natomiast, jak wyglądało stanowisko, gdzie dokładnie stały przyrządy ani kto wykonywał poszczególne odczyty. Odróżnienie tych faktów od późniejszych przypuszczeń jest ważne przy odtwarzaniu historii wsi.
Od października 1921 do zimy 1927 roku
Po wpisie z 1921 r. Miłków pojawia się ponownie w numerach PIM. Szczególnie interesujący jest styczeń 1923 r. W miejscowej tabeli średnia temperatura wyniosła −0,9°C, a najniższa zanotowana wartość −8,5°C przypadła na 20 stycznia. W tym samym miesiącu zapisano 49,6 mm opadu i 18 dni z opadem. Takie zestawienie pozwala spojrzeć na konkretny miesiąc życia wsi, a nie tylko na uśredniony klimat okolicy.
Jeszcze silniejszy mróz odnotowano w lutym 1927 r.: według miesięcznej tabeli minimum w Miłkowie wyniosło −22,0°C w dniu 22 lutego, przy średniej miesięcznej −3,5°C. To jeden z najniższych odczytów odnalezionych dotychczas w tej kwerendzie. Nie nazywamy go jednak rekordem całej historii stacji, ponieważ jej pełna seria pomiarowa nie została jeszcze zestawiona. Zobacz numer z lutego 1927 r.
Miłków w 1928 roku
Rocznik 1928 jest szczególnie cenny, bo oprócz współrzędnych przynosi zbiorczy obraz pogody na stacji. Średnia temperatura roku wyniosła 7,5°C, suma opadów 586 mm, a opad odnotowano przez 137 dni. Dokument podaje również 34 dni ze śniegiem, jeden dzień z gradem i sześć dni z burzą.
Najwyższą temperaturę roku PIM przypisał 29 lipca, a najniższą 24 grudnia. Między tymi odczytami jest różnica 52,3°C. Pokazuje ona rozpiętość zanotowanych ekstremów w jednym roku, lecz nie opisuje zmian temperatury w każdej dobie.
Najwyższa temperatura zanotowana w Miłkowie w 1928 r. W całym lipcu opad wyniósł tylko 17 mm.
Największy opad dobowy roku. Odpowiada to 31 litrom wody na każdy metr kwadratowy.
Najniższa temperatura w rocznym zestawieniu przypadła na Wigilię 1928 r.
W porównaniu z sąsiednim Lubaczowem Miłków otrzymał w 1928 r. o 50 mm więcej opadu: 586 mm wobec 536 mm. W Miłkowie zapisano 137 dni z opadem, a w Lubaczowie 123. Jest to porównanie jednego roku; nie wynika z niego, że Miłków miał stale bardziej wilgotny klimat. Źródło: roczne zestawienie PIM.
Rok 1928 miesiąc po miesiącu
Nie wszystkie miesiące udało się dotychczas równie pewnie odczytać z dostępnych skanów. Poniższa tabela przedstawia tylko wartości zachowane w dotychczasowym zestawieniu. Znak „—” oznacza brak potwierdzonej liczby w tej tabeli strony; nie należy go rozumieć jako temperatury ani opadu równego zeru. Roczna suma 586 mm pochodzi wprost z osobnego zestawienia PIM i nie jest sumą widocznych niżej miesięcy.
| Miesiąc | Średnia °C | Opad mm | Wybrane zdarzenie |
|---|---|---|---|
| Styczeń | — | — | odczyt do uzupełnienia |
| Luty | — | — | odczyt do uzupełnienia |
| Marzec | — | — | odczyt do uzupełnienia |
| Kwiecień | 8,1 | 67 | maksimum 19,6°C (11 IV) |
| Maj | 12,4 | 94 | maksimum 25,5°C (21 V) |
| Czerwiec | 14,9 | — | maksimum 31,5°C (11 VI) |
| Lipiec | 19,5 | 17 | maksimum roku 34,5°C (29 VII) |
| Sierpień | 16,6 | 89 | 31 mm opadu w dobie 28 VIII |
| Wrzesień | — | — | odczyt do uzupełnienia |
| Październik | 8,5 | 21 | minimum 1,0°C (16 X) |
| Listopad | — | — | odczyt do uzupełnienia |
| Grudzień | — | — | minimum roku −17,8°C (24 XII) |
| Cały rok | 7,5 | 586 | 137 dni z opadem |
Średnia temperatura w odczytanych miesiącach 1928 r.
Wykres pokazuje wyłącznie sześć odczytanych miesięcy. Nie łączy luk w ciągłą serię.
Nie tylko termometr i deszczomierz
PIM interesowała również fenologia, czyli termin powtarzających się zjawisk przyrodniczych. W publikacji za 1928 r. przy Miłkowie zapisano pojawienie się kukułki 15 kwietnia, kwitnienie czeremchy 29 kwietnia i kwitnienie jabłoni 15 maja. Takie obserwacje uzupełniały liczby z termometrów o ślady miejscowej wiosny. Skan PIM z tabelą obserwacji fenologicznych.
Daty warto czytać jako zapis dokonany dla danego roku w okolicy stacji. Nie wyznaczają one stałej daty przylotu ptaków czy kwitnienia drzew w Miłkowie.
Stefan Maślanka i stacja w latach trzydziestych
Za liczbami w tabelach stał człowiek, który każdego dnia musiał przyrządy odczytać i zapisać wynik. O jego pracy dowiadujemy się więcej z książki Jana Kucy Miłków. Niezapomniana wieś. We wspomnieniu syna opisano Stefana Maślankę, urodzonego w Miłkowie w 1910 r. Według tego świadectwa w latach trzydziestych prowadził we wsi stację meteorologiczną III rzędu i zajmował się także fenologią. Łączył te zajęcia z pomocą w rodzinnym gospodarstwie. Źródło: Jan Kuca, Miłków. Niezapomniana wieś, 2024, s. 383–384.
Ta wzmianka nadaje zachowanym zapisom fenologicznym ludzki wymiar: obserwacja kwitnienia drzew czy pojawienia się ptaków była częścią pracy prowadzonej w miejscowości. Książka dotyczy pracy Stefana w latach trzydziestych; same tabele PIM z 1921 i 1928 r. nie wymieniają nazwisk osób wykonujących wówczas odczyty. Źródło: Kuca, s. 384; por. zestawienia PIM wymienione poniżej.
Pismo z 11 lipca 1938 roku
Najcenniejszym dokumentem zamieszczonym przez dr. Jana Kucę jest reprodukcja pisma Państwowego Instytutu Meteorologicznego skierowanego do Stefana Maślanki w Miłkowie. W związku z jego przejściem do obserwatorium na Kasprowym Wierchu Instytut prosił o przekazanie stacji w Miłkowie Andrzejowi Maślance, dotychczasowemu zastępcy obserwatora, i o zapoznanie go z obowiązkami. Pismo pokazuje, że PIM troszczył się o ciągłość miejscowych obserwacji jeszcze w lipcu 1938 r. Jest zapisem prośby o przekazanie, a nie potwierdzeniem, że Andrzej faktycznie przejął stację. Źródło: reprodukcja pisma PIM z 11 VII 1938 r. w: Kuca, s. 383.
Według wspomnienia syna Stefan pracował później w obserwatorium meteorologicznym na Kasprowym Wierchu w latach 1938–1939. Historia stacji w Miłkowie splata się więc z dalszymi losami jej obserwatora, choć dostępne materiały nie pozwalają jeszcze ustalić, jak długo po jego wyjeździe prowadzono pomiary w samej wsi. Źródło: Kuca, s. 383–385.
Gdzie znajdowała się stacja?
W roczniku 1928 zapisano 50°12′ N, 22°54′ E. Po przeliczeniu daje to 50.2000, 22.9000. Punkt na mapie przedstawia właśnie opublikowane współrzędne PIM, nie dokładne położenie przyrządów.
Współrzędne zaokrąglono do pełnych minut kątowych. Pół minuty szerokości geograficznej to około 0,93 km, a pół minuty długości w tej okolicy około 0,59 km. Już sama dokładność zapisu pozostawia więc obszar niepewności; nie mamy również pewności, jak PIM wyznaczał punkt odniesienia we wsi. Na tej podstawie nie można wskazać konkretnego domu żadnego z wymienionych obserwatorów ani parceli stacji.
Znacznik pokazuje współrzędne z rocznika PIM. Mapa służy orientacji w terenie; położenie stanowiska pomiarowego pozostaje nieustalone. Mapa wymaga połączenia z Internetem.
Początek współczesnej ścieżki historyczno-przyrodniczej, według informacji Nadleśnictwa Oleszyce, ma współrzędne 50.1912586, 22.8927878. Odległość między nim a punktem PIM wynosi około 1,1 km. Te dwa punkty odnoszą się do różnych rzeczy: pierwszy do początku dzisiejszej trasy, drugi do dawnego wpisu w roczniku meteorologicznym. Współrzędne ścieżki podane przez Nadleśnictwo.
Co pozostaje do ustalenia?
Książka Jana Kucy pozwala wskazać Stefana Maślankę jako prowadzącego stację w latach trzydziestych oraz Andrzeja Maślankę jako dotychczasowego zastępcę, któremu PIM zamierzał przekazać stację w 1938 r. Wciąż nie znamy dokładnego roku uruchomienia i zakończenia pomiarów, wyniku planowanego przekazania, położenia i wysokości stanowiska ani pełnej listy przyrządów. Dalsza korespondencja Instytutu, dzienniki obserwacji oraz dawne mapy mogłyby pomóc ustalić te szczegóły. Źródło: Kuca, s. 383–384.
Już dziś wiemy jednak, że odczyty z niewielkiego Miłkowa znalazły się w państwowej statystyce meteorologicznej. Zachowały się liczby opisujące upalne lato, mroźną Wigilię i opady, a obok nich daty pojawienia się ptaka oraz kwitnienia drzew. Tworzą razem niezwykły zapis pogody zaginionej wsi i przypominają o pracy jej mieszkańców.
Źródła
- „Wiadomości Meteorologiczne”, wrzesień–październik 1921 — wiersze dwóch Miłkowów i suma opadu.
- „Wiadomości Meteorologiczne”, styczeń 1923 — nazwa „Miłków (cieszanowski)” i dane miesięczne.
- Numer PIM za luty 1927 — dane o temperaturze.
- „Wiadomości Meteorologiczne i Hydrograficzne”, rocznik 1928 — klasyfikacja stacji, współrzędne i podsumowanie roku.
- Numery miesięczne PIM z 1928 r.: kwiecień, maj, lipiec, sierpień.
- Jan Kuca, Miłków. Niezapomniana wieś, Rzeszów: Wydawnictwo Edytorial, 2024, s. 383–387; zwłaszcza reprodukcja pisma PIM z 11 lipca 1938 r. na s. 383 i wspomnienie o prowadzeniu stacji na s. 384.
- Nadleśnictwo Oleszyce, informacja o ścieżce „Miłków” — współrzędne początku trasy.
Odnośniki PIM prowadzą do kart poszczególnych numerów w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej. Na stronie numeru wybierz „Powiększ” lub „Pobierz”, aby przejrzeć skan. Jeśli serwer biblioteki jest chwilowo niedostępny, spróbuj ponownie później.
Stan zestawienia: 24 września 2026 r. Brak wartości w tabeli nie oznacza, że nie prowadzono w danym miesiącu obserwacji.