Zostawili domy, ziemię i miejsca, z którymi od pokoleń związane było ich życie. W środku zimy władze sowieckie wywiozły mieszkańców Miłkowa do Besarabii. W wagonach towarowych jechali dorośli, dzieci i starsi ludzie — razem z dobytkiem i zwierzętami. [1]
Styczeń 1941 — wyobrażenie przymusowego wyjazdu. Ilustracja wygenerowana z pomocą AI, inspirowana relacją Jana Buczki. Układ stacji, wygląd osób i wagonów są wyobrażeniowe. [1]
19–21 I 1941Dni wysiedlenia mieszkańców Miłkowa
Około 2 tygodniCzas podróży we wspomnieniu Jana Buczki [1]
Po podziale ziem polskich w 1939 roku Miłków znalazł się przy granicy okupacji niemieckiej i sowieckiej. O miejscu zamieszkania ludzi zaczęły decydować przepisy dotyczące pasa przygranicznego. [4]
Najpierw usuwano gospodarstwa z pasa o szerokości 800 metrów. Później przyszła decyzja o wywiezieniu mieszkańców wsi. Jan Buczko pamiętał zebrania, podczas których obiecywano dobrą ziemię w Besarabii. Wspominał również prośbę sołtysa o odłożenie wyjazdu do wiosny ze względu na dzieci, starszych ludzi i zwierzęta. Według jego relacji sprzeciw zakończył się aresztowaniem sołtysa i jego ojca. [1][5]
Do stacji w Oleszycach dowożono rodziny i bagaże. Bydło prowadzono pieszo. Jan Buczko zapamiętał okrężną drogę przez Stare Sioło oraz podział mieszkańców na dwa transporty. To, co można było zabrać, trzeba było zmieścić na wozach i w kolejowych wagonach. Reszta zostawała w Miłkowie. [1]
„Jechaliśmy jak bydło – wagony były jak to się mówi «krowskie». Z krowami my spali.”
Jan Buczko, wspomnienia z lipca 2002 roku. Relację zanotował Wojciech Hołubek. [1]
02 / Podróż w nieznane
Od Miłkowa do Besarabii
Wybierz etap, aby przeczytać, co zapamiętał świadek. Mapa pokazuje położenie miejsc i skalę oddalenia od rodzinnej wsi.
Przerywana linia oznacza kierunek wywiezienia, nie odtworzoną trasę kolejową. Oleszyce i Przemyśl pojawiają się w relacji Jana Buczki. Nie znamy pełnej listy dalszych stacji. W Besarabii zaznaczono wspólny obszar Mandży, Annówki i Furatówki. Punkt nie oznacza ustalonego miejsca wyładunku ani konkretnego gospodarstwa. Granice na podkładzie są współczesne. [1][6][7][15]
Na telefonie przesuń mapę w bok, aby zobaczyć cały obszar.
Opuszczenie Miłkowa
Według Jana Buczki mieszkańców wywożono w dwóch grupach. Dzieci i rzeczy zabierano na wozy, a bydło prowadzono pieszo do stacji w Oleszycach. W jego relacji droga do stacji prowadziła okrężnie przez Stare Sioło.
O odległości, czasie podróży i oznaczeniach na mapie
* Ponad 700 km to odległość podana przez autora serwisu i przyjęta tu orientacyjnie; nie została potwierdzona odtworzeniem trasy transportu. Miłków i dzisiejszą Minjajliwkę dzieli około 650 km w linii prostej (obliczenie na podstawie współrzędnych). Dystans przejechany koleją był dłuższy, lecz nie ustalono jego dokładnej wartości. Linia na mapie nie służy do pomiaru drogi pociągu.
Jan Buczko zapamiętał około dwóch tygodni podróży. List Kazimiery i Rudolfa Grinów, przytoczony w opracowaniu Jana Kucy i omówiony w dziale „Połosa”, mówi o 12 dniach i około 40 osobach w wagonie. To dwa przekazy dotyczące doświadczenia podróży; liczby 40 nie odnosimy do każdego wagonu ani do całego transportu. [1][5]
Daty 18 stycznia oraz 19–21 stycznia 1941 roku występują w opracowaniach dotyczących akcji wysiedleńczej. Jan Buczko wspomina, że 19 stycznia jego transport znajdował się już w Przemyślu. [1][5]
03 / Wojna i zmiany władzy
Dokąd ich wywieziono?
Besarabia to historyczna kraina między Prutem a Dniestrem, sięgająca na południu dolnego Dunaju i Morza Czarnego. Dziś jej ziemie należą do Mołdawii i Ukrainy. [8]
Annówka, Furatówka i Mandża leżały w południowej części tego obszaru, na ziemiach dzisiejszego obwodu odeskiego. Dla mieszkańców Miłkowa był to nowy krajobraz: rozległe pola, inne warunki uprawy i gospodarstwa pozostawione przez niemieckich osadników. [2][6]
Dlaczego czekały tam opuszczone domy?
Po zajęciu Besarabii przez ZSRR niemieccy mieszkańcy regionu wyjechali jesienią 1940 roku w ramach uzgodnionej przez III Rzeszę i Związek Sowiecki akcji przesiedleńczej. Wkrótce do części pozostawionych gospodarstw skierowano ludzi przymusowo wywiezionych z okupowanych ziem polskich. Losy obu społeczności zetknęły się w tych samych domach. [2][9]
Besarabia znajduje się w granicach Rumunii. Zamieszkują ją różne społeczności, w tym Mołdawianie/Rumuni, Ukraińcy, Żydzi, Rosjanie, Bułgarzy i Niemcy. [8]
Po sowieckim ultimatum Rumunia oddaje Besarabię. ZSRR zajmuje region i dzieli go między Mołdawską i Ukraińską SRR. Południowa część trafia do Ukraińskiej SRR. [8]
Do Besarabii przybywają przymusowo wysiedleni mieszkańcy Miłkowa. Osiedlenie nie kończy ich wojennych doświadczeń. [1]
Władze sowieckie rozpoczynają masowe deportacje z Mołdawskiej SRR. Rodziny są wywożone na wschód ZSRR. To kolejna tragedia mieszkańców regionu, odrębna od styczniowego transportu miłkowian do Besarabii. [14]
Po ataku Niemiec i ich sojuszników na ZSRR Besarabię ponownie zajmuje Rumunia. Region staje się miejscem masowych mordów na ludności żydowskiej oraz deportacji do okupowanego Naddniestrza. Dokonują ich formacje rumuńskie i niemieckie. To historia całego regionu, odrębna od styczniowego wysiedlenia Miłkowa. [10]
Armia Czerwona ponownie zajmuje Besarabię. Przywrócony zostaje podział sowiecki. Dla wywiezionych rodzin koniec wojny nie oznacza automatycznego powrotu do domu. [8][1]
04 / Miejsca na wygnaniu
Annówka i Furatówka
Dwie dawne kolonie w okolicach Mandży. Ich nazwy zmieniały się wraz z językiem urzędowym i granicami. Wykaz Bessarabiendeutscher Verein rozróżnia Annowkę (Manscha) oraz Neu-Annowkę, którą wiąże z Furatówką. [7][15]
Annówka
Annowka · Aninoasa / Aninosa · w relacji: Aninos
Pierwsi niemieccy osadnicy przybyli tu w 1908 roku. Kronikarz Robert Brenner opisywał wieś położoną w dolinie, z dwoma rzędami domów i szeroką przestrzenią między nimi. W miejsce początkowych ubogich zabudowań powstawały kamienne domy; obok zakładano sady i studnie. [6]
Była to młoda, rolnicza osada. Jej zabudowa pomaga zrozumieć wspomnienia miłkowian o dużych poniemieckich domach, w których umieszczano po kilka rodzin. Jesienią 1940 roku niemieckich mieszkańców Besarabii objęła akcja przesiedleńcza; pozostawione gospodarstwa stały się miejscem osiedlania kolejnych przybyszów. [2][9]
Przed wojną: wykaz Bessarabiendeutscher Verein podaje w 1930 roku 375 mieszkańców niemieckich i 22 innych, a w 1940 roku — 425 Niemców. Są to dane dawnej kolonii, nie liczba przesiedleńców z Miłkowa. [7]
Furatówka
Furatiwka / Фуратівка · Neu-Annowka · Anești
Wykaz dawnych miejscowości niemieckich lokalizuje kolonię Neu-Annowka w dzisiejszej Furatówce. Podaje rok założenia 1897 i 163 niemieckich mieszkańców w 1940 roku. W tym samym wykazie Annówka koło Mandży ma osobne hasło i inną datę powstania. [7][15]
Furatówka ma bezpośredni związek z losami miłkowian: opis relacji Stanisławy Partyki z domu Strut wymienia Manżę i Furatówkę jako miejsca zesłania jej rodziny. Świadectwo zachowało Archiwum Instytutu Pileckiego. [17]
Dzisiejsze położenie: wieś należy do gminy Petropawliwka, w rejonie białogrodzkim obwodu odeskiego Ukrainy — tej samej gminy co dawna Mandża, obecnie Minjajliwka. [12][16]
Świadectwo, które łączy te nazwy
Stanisława Partyka urodziła się na wygnaniu w 1941 roku; w opisie i indeksie jej nagrania widnieje Aninos. Przy fragmencie od 00:07:05 zapisano Manżę i Furatówkę, rejon Borodino. To potwierdzenie Furatówki i ślad Annówki w historii tej samej społeczności. „Okolice Mandży” określają położenie; ówczesny rejon administracyjny nosił nazwę Borodino. [17]
Nazwy w dokumentach — pomoc w dalszych poszukiwaniach
Nazwa polska
Nazwy spotykane w źródłach
Co udało się ustalić
Annówka
Annowka; Aninoasa; Аніноса
Dawna kolonia. Akt z 1945 r. nadaje Aninosie nazwę Mychajliwka (Михайлівка). [6][11]
Furatówka
Фуратівка; Furativka; Neu-Annowka; Anești
Wykaz kolonii łączy Neu-Annowkę z Furatówką; odrębna współczesna wieś. [15][16]
Mandża / Manża
Manscha; Monża; Монжа
Sąsiednia wieś mołdawska w kronice Brennera; od 1945 r. Minjajliwka (Міняйлівка). [6][11]
Nazwy „Annowka”, „Neu-Annowka” i „Manscha” bywają mieszane w internetowych wykazach. Przyjęte tu rozróżnienie opiera się na osobnych hasłach Bessarabiendeutscher Verein i kronice Annówki. Mapa wskazuje wspólny obszar osiedlenia; dokładnego rozmieszczenia rodzin i dawnych granic zabudowy jeszcze nie ustalono. Podobnie brzmiący Manzyr, dziś Lisne, jest inną miejscowością. [6][7][11][15]
05 / Życie na wygnaniu
Obcy dom nie zastępował własnego
Wcześniejszy opis wysiedlenia, zachowany w serwisie Wojciecha Hołubka, przywołuje codzienność miłkowian po przyjeździe: wspólne domy, pracę na obcej ziemi, naukę dzieci i wyjazdy do kościoła. [2]
01Pod wspólnym dachem
Miłkowian osiedlano w okolicy Mandży, w dużych gospodarstwach opuszczonych przez niemieckich mieszkańców. W jednym budynku zamieszkiwały dwie lub trzy rodziny. Mieli dach nad głową, lecz dom, do którego trafili, nie był tym, który zostawili w Miłkowie. [2]
02Inna ziemia
Według dawnego opisu przydzielano po 5 hektarów pola; chętni mogli objąć nawet 20 hektarów. Mieszkańcy musieli nauczyć się gospodarowania na innej glebie. Wspominano uprawę zbóż ozimych po płytkiej podorywce, pług ciągnięty przez trzy konie i doczepioną do niego bronę. Ziemia nie wymagała nawożenia obornikiem, ale warzywa i ziemniaki udawały się gorzej niż w rodzinnych stronach. [2]
03Winnice i kontyngenty
Rodzinom przydzielano także niewielkie winnice — w opisie mowa o 5 arach na gospodarstwo. Kontyngenty oddawano w zbożu i winogronach. We wsi działała duża prasa do tłoczenia soku; napełnione nim beczki plombowano i odwożono do siedziby powiatu. Takie szczegóły pokazują, jak odmienna była praca, którą trzeba było podjąć po przymusowym wyjeździe. [2]
04Zdobyć żywność
Wspomnienia mówią również o znacznie trudniejszych doświadczeniach. Franciszka Jabłońska opisała zbieranie pozostawionej na polach kukurydzy i mąkę kukurydzianą jako podstawę wyżywienia. W jej relacji pojawia się kierowanie dorosłych do pracy w kołchozach w okolicach Borodina oraz nocowanie pod gołym niebem. Relacje poszczególnych osób przywołują różne sytuacje i okresy pobytu na wygnaniu. [3]
05Lekcje za żywność
Z mieszkańcami wyjechał nauczyciel Rudolf Grin. Według Jana Buczki nie pozwolono otworzyć polskiej szkoły. Grin uczył więc dzieci nieoficjalnie, a ich matki przynosiły mu jedzenie. Dawny opis wysiedlenia podkreślał, że taka pomoc, choć potrzebna, nie mogła zastąpić zwykłej nauki w szkole. [1][2]
06Kościół daleko od domu
Dawny opis wymienia kościół w Kałuszanach, oddalony o około 24 kilometry. Mieszkańcy jeździli tam do spowiedzi i zawierali małżeństwa; posługiwał tam polski ksiądz. Do kościoła trzeba więc było pokonać długą drogę, także przy najważniejszych rodzinnych wydarzeniach. [2]
06 / Historia rodzinna
Franciszka i Michał
Na fotografii z 1943 roku są młodą parą. Oboje mieli już za sobą przymusowy wyjazd.
Michał Osiowy był bratem pradziadka Wojciecha Hołubka, autora tej strony. Podczas rodzinnych spotkań Wojciech Hołubek wielokrotnie słyszał opowieść o śmierci Michała na obczyźnie. Historia ta jest częścią rodzinnej pamięci i osobistego związku autora z Miłkowem. [18]
Fot. przed 1941 r.Michał Osiowy. Portret sprzed wysiedlenia do Besarabii w 1941 r. Ze zbiorów prywatnych W. Hołubka. [18] Kliknij fotografię, aby ją powiększyć.Besarabia · 1943Franciszka Jabłońska i Michał Osiowy. Fotografia ślubna. Reprodukcja z książki Jana Kucy Miłków. Prawda i legenda o zaginionej wsi, 2017, s. 149. Autor fotografii nieustalony. [3] Kliknij fotografię, aby ją powiększyć.
Wspomnienie Franciszki, opublikowane przez Jana Kucę na podstawie notatek jej córki Marii Mokszan, opisuje podróż w wagonie towarowym z piętrowymi pryczami, żeliwnym piecem i otworem zastępującym ustęp. Pamiętała dotkliwy mróz i odmrożenia. [3]
W Besarabii poznała bliżej Michała Osiowego, pracującego w młynie. Pobrali się 30 stycznia 1943 roku. Później oboje zachorowali na tyfus. Franciszka przeżyła; Michał zmarł 16 września 1944 roku. Miał 29 lat. [3]
Ślub Franciszki Jabłońskiej i Michała Osiowego. Zamieszczona wyżej fotografia pochodzi z 1943 roku; jej podpis nie określa dokładnego dnia wykonania. [3]
Śmierć Michała na tyfus, opisana w relacji Franciszki. [3]
Franciszka wraca do Polski. Osiedla się w Starym Dzikowie, gdzie pomaga jej rodzina. [3]
07 / Powroty
Wrócić w rodzinne strony. Nie zastać własnego domu.
Powroty odbywały się w różnym czasie. Franciszka wspominała rok 1946. Jan Buczko wrócił w 1947 roku: transport zakończył się w Jarosławiu, gdzie otrzymał pomoc Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Później zamieszkał w Starych Oleszycach. [1][3]
Jego relacja nie pozostawia złudzeń co do tego, czym był powrót. Część miłkowskich zabudowań rozebrano, inne rozgrabiono. Przyjazd w rodzinne strony nie oznaczał odzyskania dawnego gospodarstwa ani odtworzenia wspólnoty sąsiadów. [1]
„Mojego domu już nie było.”
Jan Buczko, wspomnienie zapisane przez Wojciecha Hołubka w 2002 roku. [1]
Odległość można zaznaczyć na mapie. Utrata Miłkowa trwała znacznie dłużej niż podróż.
Opowieść łączy wspomnienia mieszkańców, dokument nazewniczy z 1945 roku i opracowania historyczne. Informacje o codziennym życiu i indywidualnych losach przypisano konkretnym relacjom. Zmiany władzy w Besarabii przedstawiono jako tło regionalne.
Wcześniejszy opis „II wojna światowa — wysiedlenie mieszkańców do Besarabii (1941)”, serwis Wojciecha Hołubka (pierwotna wersja strony internetowej: 2003 r.). Osiedlenie w okolicy Mandży, poniemieckie domy, przydziały ziemi i winnic, uprawy, kontyngenty, nauka dzieci oraz kościół w Kałuszanach.
Jan Kuca, Miłków. Prawda i legenda o zaginionej wsi, Mołodycz 2017, s. 147–149. Relacja Franciszki Jabłońskiej/Ozimek na podstawie notatek Marii Mokszan. S. 147 · s. 148 · s. 149 i fotografia. Skany dawnej Wirtualnej Izby Pamięci zachowane w Internet Archive. Autor fotografii i dysponent oryginału nieustaleni; Jan Kuca jest autorem publikacji.
„Połosa”, serwis Wojciecha Hołubka; omówienie Jana Kucy, Miłków. Niezapomniana wieś, 2024, s. 104–108. Informację o liście Grinów (12 dni, około 40 osób w wagonie) przywołano za tym omówieniem; oryginału listu nie zweryfikowano bezpośrednio.
Robert Brenner, Chronik der Gemeinde Annowka, „Deutscher Volkskalender für Bessarabien”, 1934, s. 73–80. Tłumaczenie angielskie Allena E. Konrada (2015). Źródło z epoki: początki i zabudowa Annówki oraz odrębna sąsiednia wieś Manscha. Użyto opisu miejscowości, nie wartościujących określeń kronikarza.
Natural Earth — dane granic państw i rzek, domena publiczna. Położenie Miłkowa; położenie Minjajliwki według źródła [7]. Mapa opracowana na potrzeby podstrony. Punkty Oleszyc i Przemyśla oznaczają miejscowości, nie dokładne miejsca załadunku. Linia łącząca punkty jest schematem kierunku podróży.
Bessarabiendeutscher Verein, „Neu-Annowka”; starszy wykaz. Powiązanie z Furatówką, rok założenia 1897 i 163 niemieckich mieszkańców w 1940 r. Skrótowych zapisów o nazwach z lat 1940 i 1995 nie traktowano jako dat ich zmiany.
Archiwum Instytutu Pileckiego, Stanisława Partyka z domu Strut, sygn. IP/DF/SE/2133; nagranie z 20 listopada 2024 r. Wykorzystano opis i indeks relacji, zwłaszcza 00:00:07 i 00:07:05. Aninos jako miejsce urodzenia oraz Manża i Furatówka w rejonie Borodino. Nie jest to wykaz przydziału wszystkich miłkowskich rodzin.
Wojciech Hołubek — informacje rodzinne o Michale Osiowym, bracie pradziadka autora, oraz wspomnienia przekazywane podczas rodzinnych spotkań. Fot. przed 1941 r. Ze zbiorów prywatnych W. Hołubka. Datowanie według informacji przekazanej przez Wojciecha Hołubka; autor fotografii nieustalony.
Opracowanie materiałów: 20 października 2026 r. Do dalszego ustalenia pozostają: pełna lista stacji transportu, granice dawnej zabudowy Annówki oraz rozmieszczenie poszczególnych rodzin.
