Szkoła w Miłkowie

Szkoła parafialna: 1847–1849

W wykazach duchowieństwa greckokatolickiej diecezji przemyskiej przy Miłkowie pojawia się określenie Schola paroch. oraz nazwisko osoby prowadzącej naukę: Gregorius Masnik w 1847 r. i Gregorius Masnyk w dwóch kolejnych rocznikach.

Jak czytać te liczby? „Juv.” (łac. juvenes) to liczba młodych osób podana obok wpisu o szkole. Nie znamy zasad jej liczenia, dlatego różnicy między rocznikami nie można samodzielnie tłumaczyć zmianą liczby dzieci we wsi. Wpisy potwierdzają istnienie szkoły w tych latach; nie podają daty jej założenia ani adresu.

Od szkoły filialnej do jednoklasowej

W 1875 r. galicyjski Szematyzm umieszcza Miłków w grupie szkół filialnych powiatu cieszanowskiego, ale odnotowuje nieobsadzoną posadę nauczycielską. Spisy z 1882 i 1884 r. nadal zaliczają szkołę do filialnych i wymieniają już nauczycieli. W roczniku 1888 znajduje się wśród szkół jednoklasowych; w 1892 r. została wpisana jako etatowa szkoła mieszana, również jednoklasowa.

Skrót „zast.” oznacza osobę zastępującą, a „tymcz.” – pełniącą funkcję tymczasowo. Są to wybrane roczniki, a nie pełny wykaz lat zatrudnienia. Zmiana kategorii między 1884 a 1888 r. i wpis „mieszana” w 1892 r. nie pozwalają wyznaczyć dokładnych dat reorganizacji.

Język nauczania i warunki pracy

Ogłoszenie c.k. Rady Szkolnej Okręgowej w Cieszanowie, opublikowane w „Gazecie Lwowskiej” 28 września 1892 r., wymienia Miłków wśród szkół jednoklasowych, w których szukano osoby do stałego obsadzenia posady nauczycielskiej.

Dla szkoły w Miłkowie wskazano polski język wykładowy; w tym samym konkursie część innych szkół miała język ruski. Kandydaci mieli przedłożyć udokumentowane podania z wykazem lat służby i tabelą kwalifikacyjną. Zobacz ogłoszenie z 1892 r., s. 9 skanu ↗.

We wrześniu 1895 r. rada szkolna ponownie ogłosiła konkurs dotyczący jednoklasowej szkoły w Miłkowie. Oferta powtarzała roczną płacę 300 złotych reńskich, bezpłatne mieszkanie, ogród i polski język wykładowy. Podobne warunki wymieniono w ogłoszeniu z lutego 1896 r.

Konkurs z marca 1902 r. ponownie wymienia szkołę jednoklasową w Miłkowie z polskim językiem wykładowym. W marcu 1919 r. rada szkolna, działająca wówczas w Lubaczowie, ogłaszała konkurs dla szkoły jednoklasowej: językiem wykładowym był polski, a ruski stanowił obowiązkowy przedmiot nauki. Ogłoszenie o obsadzeniu posady nie jest dowodem, że w tym czasie szkoła była zamknięta.

Ogłoszenia z 1892 i 1895 r. opisują warunki naboru w ówczesnej walucie, a nie potwierdzają, kto objął posadę i jakie wynagrodzenie rzeczywiście wypłacano. Wzmianka o bezpłatnym mieszkaniu i ogrodzie nie wskazuje położenia budynku szkoły.

Szkoła powszechna w roku 1925/26

Ministerialny wykaz publicznych szkół powszechnych, sporządzony według stanu z 1 grudnia 1925 r., zawiera osobny wiersz „Miłków” w powiecie lubaczowskim. Wskazuje pocztę i stację kolejową w Oleszycach, co pomaga odróżnić tę szkołę od innych miejscowości o tej samej nazwie.

Spis wykazuje tę izbę także w kolumnie pomieszczeń mieszczących się w budynku własnym szkoły oraz 30 godzin lekcyjnych tygodniowo. Dane opisują stan z określonego dnia: nie są liczbą absolwentów ani świadectwem frekwencji przez cały rok. Zobacz wiersz 43 na s. 460 spisu ↗.

Szkoła we wspomnieniach

W opisie dziejów wsi przekazanym przez Nadleśnictwo Oleszyce pojawia się wspólna nauka dzieci różnych wyznań, osobne nauczanie religii i przedszkole działające przy szkole. Jest to późniejsze świadectwo o życiu wsi; szczegóły organizacji przedszkola wymagają jeszcze potwierdzenia w dokumentacji z epoki. Przeczytaj materiał z 2023 r. ↗.

Szkoła, która ocalała w Zalesiu

Ważne uzupełnienie dziejów szkoły przynosi relacja pana Jana Cieplickiego, opublikowana na Facebooku 7 lutego 2025 r. pod tytułem „Miłkowskim tropem…”. Autor opisuje dalsze losy szkolnego budynku i wskazuje osobę, która dobrze pamiętała go już w Zalesiu.

Według Jana Cieplickiego do Zalesia przeniesiono miłkowską szkołę, określoną przez niego jako „nowo wybudowana”. Budynek uniknął zniszczenia i przez kolejne lata służył dzieciom z Zalesia. To cenna wiadomość o zachowaniu dawnej funkcji szkoły: jej historia miała dalszy ciąg w sąsiedniej miejscowości.

Na zachowanej fotografii widnieje budynek miłkowskiej szkoły po przeniesieniu go po II wojnie światowej do Zalesia koło Oleszyc, o czym informuje podpis na zdjęciu. Ujęcie pokazuje budynek już poza dawną wsią; daty wykonania fotografii nie ustalono.

Michał Załuski

Jak wspomina Jan Cieplicki, Michał Załuski, były kierownik, a później dyrektor szkoły w Zalesiu, doskonale pamiętał jej dawny budynek.

Szkolna izba i jej codzienność

Pan Jan Buczko wspominał drewnianą szkołę krytą gontem, z jedną dużą izbą, kuchnią i korytarzem. W zimie izbę ogrzewano piecami kaflowymi i piecem ceglanym. Na ścianach wisiały godło i mapa Polski. Uczniowie pierwszej klasy pisali rysikiem na tabliczkach, a starsi atramentem i piórem. Wspólnie uczyły się dzieci polskie, ukraińskie i żydowskie.

Szkołę umiejscawiał około 400 m od cerkwi, w kierunku Mołodycza. Zapamiętał cztery klasy nauki, choć opisywał jedną dużą izbę lekcyjną.

Nauczyciele i szkolna dyscyplina

W relacji wymienił Panią Dobrowolską i Panią Zalewską; wśród zapamiętanych nazwisk znalazło się również Kołt. Jako dyrektora wskazał Rudolfa Grina. Religii uczył ks. Mroczkowski. W pamięci Jana Buczki zachowały się także kary: klęczenie na gryce oraz uderzenia trzciną w dłonie.

Kogut i indyk — przygoda podczas przerwy

Podczas jednej z przerw dzieci wyszły na ulicę, zaciekawione walką koguta z indykiem. Jan Buczko opowiadał, że kogut złapał indyka za „smark”, co rozbawiło uczniów. Po powrocie do klasy dzieci zostały ukarane za wyjście na ulicę.

Rudolf Grin — nauka na wygnaniu

Według Jana Buczki Rudolf Grin został wysiedlony razem z mieszkańcami Miłkowa. W Besarabii, mimo zakazu otwarcia polskiej szkoły, potajemnie uczył dzieci. Ich matki dostarczały mu żywność, pomagając nauczycielowi przetrwać.

Przeczytaj całą relację Jana Buczki →

Zeszyt do polskiego i matematyki

Pani Aniela Uszkowska, urodzona w 1913 r., w dzieciństwie mieszkała w leśniczówce na „Berlińskim” i chodziła do szkoły w Miłkowie. Wspominała, że w 1922 r. była uczennicą drugiej klasy. Rodzina pozostała w Miłkowie do 1924 r., po czym przeniosła się do Futor.

Aniela Uszkowska zapamiętała drewniany budynek pod gontowym dachem, cztery klasy i liczną gromadę dzieci. Jej opowieść zachowuje szczegóły zwykłego szkolnego dnia: pisanie ołówkiem i rysikiem oraz korzystanie z jednego zeszytu do dwóch przedmiotów. Z jednej strony prowadzono w nim zapiski z języka polskiego, z drugiej — z matematyki. Do szkoły chodzono również w soboty, a raz w tygodniu lekcje odbywały się, jak mówiła, „po rusku”.

Pani Dobrowolska i Rudolf Grin

W relacji Anieli Uszkowskiej pojawia się Pani Dobrowolska. Rozmówczyni podawała, że jej mąż był burmistrzem w Oleszycach, a po wyjeździe małżeństwa miejsce nauczycielki zajął Rudolf Grin. To zapamiętana przez uczennicę kolejność zmian w gronie nauczycieli.

Religia w szkole i w kaplicy

Aniela Uszkowska opisywała również zmianę miejsca i sposobu prowadzenia religii. Początkowo lekcje odbywały się w szkole i prowadziła je nauczycielka. Po wybudowaniu kaplicy przyjeżdżał ksiądz, a nauczanie przeniosło się do kaplicy.

Relacje różnią się w kwestii obecności dzieci żydowskich: Jan Buczko wspominał ich wspólną naukę, Aniela Uszkowska zapamiętała grupę bez nich. Każdy z tych opisów pozostaje świadectwem własnych szkolnych doświadczeń rozmówcy.

Przeczytaj całą relację Anieli Uszkowskiej →